Overbodig

Frank Kunneman

Waarom zou je in de toekomst nog een raad van commissarissen willen hebben? Die heb je met AI niet meer nodig toch? Een bestuur met een goed AI-systeem kan rapporten laten samenvatten, risico’s in kaart brengen, scenario’s laten doorrekenen en ook “drie scherpe vragen voor de vergadering” laten genereren. Om zichzelf bij de les te houden. Als uw toegevoegde waarde als commissaris alleen maar is dat u die vragen stelt, dan kan die bestuurder die vraag inderdaad net zo goed met een druk op zijn toetsenbord produceren.

De kern is: een raad van commissarissen hoort altijd een toegevoegde waarde te hebben. Heeft hij die niet, dan deugt hij fundamenteel niet. Niet omdat het zo in de wet staat, maar omdat anders iedereen zijn tijd zit te verdoen. De komst van AI maakt het belang van die vraag niet kleiner, maar groter. Waar zit de waarde van een RvC, in verhouding tot AI? Ik noem zes punten.

Om te beginnen: in het feit dat u erbuiten staat. Een bestuurder kan met AI een lijst van fantastische vragen maken en die allemaal zelf beantwoorden. Dat kan inhoudelijk heel nuttig zijn, maar het verandert niets aan het simpele feit dat hij zijn eigen verhaal beoordeelt. Hij is deel van zijn eigen kosmos met zijn eigen denkbeelden en oordelen. Uw toegevoegde waarde zit in uw buitenstaandersstandpunt. Een commissaris is geen betere rekenaar dan een model, maar hij of zij heeft een andere opdracht: niet wegkijken, maar anders kijken.

De tweede toegevoegde waarde zit in het soort vragen dat u stelt. AI is briljant in “wat als”-vragen: wat gebeurt er met de cijfers, de solvabiliteit, de capaciteit op de IC als X verandert? Maar veel toezichtsvragen gaan niet over rekenen, maar over wikken en wegen. Een combinatie van kennis, ervaring, gut feeling en gezonde twijfel. “Kunnen we dit maken ten opzichte van patiënten, klanten, medewerkers?”, “Wat doet dit met onze geloofwaardigheid over vijf jaar?”, “Willen wij bekendstaan als de organisatie die dit wél doet?” Dat zijn geen optimalisatieproblemen. Dat zijn waardeconflicten. Daar is geen “juiste” uitkomst in wiskundige zin. Daar moet je met meerdere mensen over praten, wikken en wegen, twijfelen. AI kan voor u de argumenten keurig op een rij zetten. Het besluit, en de last daarvan en de verantwoordelijkheid daarvoor, is menselijk.

Een derde, vaak onderschatte waarde is legitimiteit. Een besluit is niet alleen goed of slecht onderbouwd. Het moet ook ergens vandaan komen: van mensen die je in de ogen kunt kijken. AI kan patronen in klachten herkennen, voorspellen hoeveel personeel u over drie jaar mist, en een optimale prijsstrategie uitspugen, maar u kunt geen algoritme naar de AvA sturen om een pijnlijke keuze uit te leggen. U kunt geen model voor een groep verpleegkundigen zetten om uit te leggen waarom de dienstroosters strakker worden.

De vierde: de raad is een collegiaal college. Dat klinkt saai, maar het is cruciaal. Het gaat niet om één commissaris die “even scherp meedenkt”, maar om een groep met verschillende hoofden, achtergronden en gewetens. De raad is niet voor niets collegiaal. Dat is omdat de samenspraak en discussie de kwaliteit, diepgang en het draagvlak van de beslissing vergroten.

AI heeft nog een bijzondere eigenschap: het maakt de zwakke plekken in de raad zichtbaar. Informatie wordt voor iedereen toegankelijker. Als iedereen met een paar goede prompts dezelfde analyses, samenvattingen en scenario’s op tafel kan krijgen, dan wordt sneller zichtbaar wie eigenlijk nog iets toevoegt. Dan blijkt toezicht ineens minder chic en meer ongemakkelijk dan het vaak wordt gebracht. De waarde van een raad zit niet in het herhalen van informatie, maar in de botsing erover. In iemand die benoemt dat hier wel erg geruisloos over een morele grens wordt gestapt. In iemand die aanvoelt dat de redenering klopt, maar dat de uitkomst toch rot is. Dat zijn geen rationele storingen die nog even uit het proces gefilterd moeten worden. Dat ís toezicht.

En dat lost AI niet voor u op. En ten slotte de eigenschap waar in toezicht uiteindelijk alles om gaat: moed. De bereidheid om op het verkeerde moment lastig te zijn. Om tegen een tevreden bestuur en een overtuigend model in te zeggen: nee, dit doen we niet. Of: best, maar dan pas als eerst de randvoorwaarden echt zijn geregeld. Dat is zelden gezellig, vaak impopulair en precies daarom niet te automatiseren.

Dus waar zit uw toegevoegde waarde als commissaris in relatie tot AI? Die zit in afstand, tegenspraak, morele weging, legitimiteit en ruggengraat. De rest is aankleding.

AI kan een raad beter informeren. Zeker. Maar belangrijker: het maakt de overbodige raad zichtbaar. En dat is winst.

___

Meer weten over corporate governance? Neem een kijkje op onze events pagina!